1560 թվականից ի վեր ասպետները, փաստորեն, դադարեցին գոյություն ունենալ որպես ռազմական հայեցակարգ: Կան ևս մի քանի ժառանգական ասպետներ, բայց նրանց մեծամասնությանը տրվել է այս կարգավիճակը իրենց հայրերի արժանիքների համար: Չնայած դեռ կան ձիասպորտի շատ պատվերներ, որոնց մեծ մասը ստեղծվել է միջնադարից հետո, և որի հիմնական նպատակը մարդկային որոշակի առաքինությունների շեշտադրումն էր: Օրինակ ՝ մեր ժամանակներում այնպիսի հայտնի մարդիկ, ինչպիսիք են Սըր Էլթոն Ջոն, Ջուդի Դենչը և Սըր Պոլ Մաքքարթնին, դարձան ասպետներ:
Ասպետների մարզումը սկսվեց 7 տարեկանից, այնուհետև տևեց մինչև 14 տարի: Ապագա ասպետը նախ ծառայեց որպես էջ: Այդ պահին նա պարզապես ծառայող տղա էր, որը գտնվում էր իր տիրոջ բակի և զանգի տակ: Չնայած հիմնականում նրա մարզումը կայացավ տարբեր խաղերի և սպորտաձևերի տեսքով, այն շատ լուրջ մարզում էր: Խաղալիքների և գործիչների փոխարեն, միջնադարյան էջը խաղում էր ակումբների հետ և սովորում էր ձիավարման արվեստը:
14 տարեկանում նա դարձավ ասպետ: Յուրաքանչյուր ասպետ սովորաբար հնազանդվում էր ինչ-որ ասպետի, նրան օգնում էր հագնվելու, և հետևում էր զենք ու զրահին: Պատանի ջոկատը պատրաստ էր մարտադաշտ դուրս գալու: Նրա մարզումը ավելի ու ավելի վտանգավոր դարձավ: Վնասվածքները սովորական էին, և դասընթացների մաս էին կազմում ասպետական մենամարտերը, ինչպիսիք են ասպետական մենամարտերը և փայտի մրցումները:
21 տարեկան հասակում սկյուռը վերջապես ասպետի է ենթարկվել: Ասպետությունն ի սկզբանե շատ պարզ և արագ էր. Ազնվականները, կատարելով ծեսը, պարզապես շոշափեցին սկյուռի նապաստակը և մի քանի խոսք ասաց: Այնուհետև հոգևորականները ավելացրեցին ավելի շատ բառեր, որպեսզի հանդիսավորությունը հանձնեն արարողությանը:
Հինգհազարամյա գոյության ընթացքում հայերենը շփվել է տարբեր ժողովուրդների, բազմաթիվ լեզուների հետ, սակայն պահպանել է իր ինքնուրույնությունը, քերականական կառուցվածքի և բառապաշարի (բառային ֆոնդի) ինքնատիպությունը։
Հայոց լեզվով ստեղծվել է մեծ գրականություն: Գրաբարով է ավանդված հայ հին պատմագրությունը, գիտափիլիսոփայական, մաթեմատիկական, բժշկագիտական, աստվածաբանական-դավանաբանական գրականությունը։ Միջին գրական հայերենով են մեզ հասել միջնադարյան հայ քնարերգության գլուխգործոցները, բժշկագիտական, իրավագիտական նշանակալի աշխատություններ։ Գրական նոր հայերենի արևելահայերեն ու արևմտահայերեն գրական տարբերակներով ստեղծվել է գեղարվեստական, հրապարակախոսական ու գիտական բազմատիպ ու բազմաբնույթ հարուստ գրականություն։
Հայերենը լայնորեն օգտագործվում է պատմական Հայաստանի տարածքներում (Ջավախք, Պարսկահայք, Արևմտյան Հայաստանի որոշ շրջաններ) և Հայկական սփյուռքում: Առավել կիրառական է Եվրոպայում (Ֆրանսիա, Գերմանիա, Իսպանիա, Բելգիա, Շվեյցարիա, Իտալիա, Հունաստան, Բուլղարիա և այլն), Մերձավոր Արևելքում (հիմնականում Իրան, Սիրիա, Լիբանան, Իրաք, Պաղեստին, Իսրայել, Եգիպտոս, մասամբ՝ Թուրքիա) և նախկին ԽՍՀՄ հանրապետություններում՝ Ռուսաստանում (Հարավային դաշնային տարածաշրջան, Մոսկվա և խոշոր քաղաքներ), Վրաստանում, Ուկրաինայում և այլուր։
Ինֆուզորիաների չափերը տատանվում են 12 միկրոնից մինչև 3 մմ։ Մարմինը կազմված է ամուր թաղանթից՝ կորտեքսից և դոնդողանման, հատիկավոր շերտից։ Շարժման օրգանելները պրոտոպլազմային թարթիչներն են, որոնց առջևից դեպի ետ թիավարումով ինֆուզորիաները լողում են։ Ինֆուզորիաները ունեն 2 տիպի կորիզ, պոլիպլոիդ մակրոնուկլեուս և դիպլոիդ միկրոնուկլեուս։ Սեռական պրոցեսը կոնյուգացիայի ձևով է, միաձուլվում են ոչ թե գամետները, այլ անհատները։ Բազմանում են նաև անսեռ ճանապարհով՝ լայնակի կիսվելով կամ բողբոջմամբ։ Լինում են նստակյաց և ազատ լողացող ձևեր, գաղութներով և առանձին։ Ինֆուզորիաները մեծ մասը սնվում է մանր սնկերով, որոշները գիշատիչ են։ Սնունդը մարսվում է սննդառական վակուոլներում, չմարսված մասնիկները դուրս են թափվում արտաթորման անցքից։ Մեծամասնության մոտ առկա է բջջի օսմոտիկական ճնշումը կարգավորող մեկ կամ մի քանի վակուոլ։ Ինֆուզորիաները դասն ընդգրկում է մոտ 6000 տեսակ և բաժանվում է 5 ենթադասի։ Ապրում են քաղցրահամ ջրերում, ծովերում, մտնում են պլանկտոնի և բենթոսի կազմում։ Լինում են նաև խոնավ հողում, մամուռների մեջ։ Հիմնականում մակաբույծներ են, կան նաև խիստ մասնագիտացված մակաբույծ տեսակներժ:
1.Գտի՛ր թվականները և պարզի՛ր, թե դրանց հետ գոյականներն ու բայերը ի՞նչ թվով են գործածվում:
Գտածոն յոթանասուն միլիոն(քանակական թվական) տարվա հնություն ուներ:
Միայն տասը(դասական թվական) ամիս հետո տուփը կարելի է բացել:
Փոքրիկ հովիվը երեսուն–երեսունհինգ (բաշխական թվական) գառ էր պահում: Մի օր երեքը գայլի բաժին դարձավ:
Հիսուներկու շենքից տասներեքը(կոտորակային թվական) կառուցվել է:
Տասներկու օր(դասական թվական) մնաց քարանձավում, մինչև որ անձավի մուտքը բացվեց:
Միայն մի քաղաքում Բոմբեյում, մարդիկ յոթանասուն(քանակական թվական) լեզվով ու բարբառով են խոսում:
3․ Փակագծում տրված բառերը գրի՛ր կետերի փոխարեն՝ դնելով պահանջված թվով:
Աշխարհում մոտ հազար երեք հարյուր ժողովուրդ(ժողովուրդ) կա: Այդ հազարերեք հարյուր ժողովուրդները (ժողովուրդ) խոսում են մոտ երեք հազար լեզվով: Կան լեզուներ, որոնցով տարբեր ժողովուրդներ են խոսում: Օրինակ, Անգլիայի, ԱՄՆ-ի, Կանադայի, Ավստրալիայի, Նոր Զելանդիայի քաղաքացիները հիմնականում անգլերեն են խոսում, Լատինական Ամերիկայի բնակչության մեծ մասը, բացառությամբ բրազիլացիների, իսպաներեն է խոսում: Սակայն ավելի հաճախ հակառակն է լինում. մի երկրի ժողովուրդը մի քանի լեզվով(լեզու) է խոսում: Սուդանում, օրինակ, հարյուր տասնյոթ լեզու գործածվել է(գործածվել): Կոնգոյում հինգ հարյուր լեզու(լեզու) կա: Դաղստանում մոտ մեկ միլիոն մարդ է բնակվել(բնակվել), և այդտեղի մեկ միլիոն բնակիչները խոսել են(խոսել) ավելի քան վաթսուն լեզվով:
Մասնագետները նշում են, որ բժշկական դիմակը չի պաշտպանում վիրուսի վարակի դեմ: Բայց դա անհրաժեշտ է նրանց համար, ովքեր արդեն հիվանդ են, որպեսզի չվարակեն ուրիշներին: Այդ դեպքում ինչպե՞ս պաշտպանվել ձեզ կորոնավիրուսից:
Ո՞վ է ռիսկի դիմում: Ճի՞շտ է, որ յուրաքանչյուր հարյուրերորդ հիվանդ մարդ կմեռնի, ինչպես ասում են որոշ գիտնականներ: Իսկ ովքեր են «գերտերությունները»:
Ռուսաստանի BBC ծառայության թղթակից Ալինա Իսաչենկոյի հարցերին պատասխանում է ԱՀԿ փորձագետը և Լոնդոնի Իմպերիալ քոլեջի բժշկության պրոֆեսոր:
1. Кто ел из моей тарелки? (ел — съел) 2. Кто съел всё печенье? (ел — съел) 3. Кто лёг на мою постель и всю её смял? (ложился — лёг) 4. Кто это ложился на мою постель? Вставай сейчас же! (ложился — лёг) 5. Кто это садился на мое место? Вставай! (садился — сел) 6. Кто сел на мой стул и сломал его? (садился — сел) 7. Почему телевизор не работает? Кто включал телевизор? (включал — включил) 8. Иди смотреть новости: я включил телевизор! (включал — включил) 9. — Дверь заперта? — Всё в порядке, я закрывал дверь на ключ. (закрывал — закрыл) 10.— Почему дверь не заперта? — Не знаю, я закрыл её. (закрывал — закрыл) 11. — Ты без очков? — Да, я снял очки. (снимал — снял) 12. — Ты весь день в очках? — Нет, снимал, когда глаза устали. (снимал — снял)
Ջրածինը պարբերական համակարգի առաջին տարրն է։ Այն անգույն է, չունի հոտ և համ։ Առաջին անգամ մաքուր վիճակում ստացել է Հենրի Կավենդիշը 1766թ֊ին։ Այն տիեզերքում ամենատարածված տարրն է։ Երկրի վրա այն գտնվում է հիմնականում միացությունների ձևով։ Ջրածնի ատոմը կազմված է մեկ պրոտոն ունեցող միջուկից և մեկ էլէկտրոնից։ Հանդես է գալիս H² պարզ նյութի ձևով։
2. Ածխածին (C|Carboneum)
Ածխածին քիմիական նշանը՝ C , ատոմային թիվն է 6։ Բնական ածխածինը բաղկացած է 2 կայուն իզոտոպներից՝ ¹²c և ¹³c։ Այն հայտնի է հեռու անցյալից։ Փայտածուխն օգտագործվել է հանքաքարերից մետաղները վերականգնելու համար։ 1789թ֊ին ֆրանսիացի քիմիկոս Ա. Լ. Լավուազիեն հետևություն արեց ածխածնի տարրային հատկությունների մասին։ Ածխածինը մետաղ չե քիմիապես ակտիվ է միայն բարձր ջերմաստիճաններում։
3. Թթվածին (O|Oxygenium)
Այն անգույն, անհոտ և անհամ գազ է։ Ամենատարածված քիմիական տարրն է Երկրի վրա։ Այն մտնում է բոլոր այն նյութերի բաղադրության մեջ, որոնցից կազմված են կենդանի օրգանիզմները, օրինակ՝ մարդու օրգանիզմը պարունակում է մոտավորապես 65% թթվածին։ Ունի 3 կայուն իզոտոպ՝ o¹⁶ , o¹⁷ և o¹⁸ ։ Առաջին անգամ նյութը ստացել է շվեդ գիտնական Շեելեն 1769թ֊ին։
4. Ալյումին (Al|Aluminium)
Ալյումինը պարզ նյութ է, փափուկ, թեթև արծաթսպիտակագույն երանգով մետաղ է։ Այն մոտ 3 անգամ թեթև է երկաթից և պղնձից, սակայն բավական ամուր է։ Ալյումինը հալվում է 600 աստիճան C-ում։ առաջին անգամ ալյումինը ստացել է դանիացի ֆիզիկոս Հանս Էրստեդի կողմից 1825թ-ում և կազմում է երկրակեղևի զանգվածի 7%։
5․ Երկաթ (Fe|Ferrum)
Այն սպիտակ, արծաթափայլ մետաղ է։ Նրա հալման ջերմաստիճանը 1539 աստիճան ցելսիուս է։ Այդ մետաղին բնորոշ են արագ մագնիսանալու և ապամագնիսանալու հատկությունները, ինչը հնարավորություն է տալիս երկաթը լայորեն օգտագործելու էլեկտրատեխնիկայում և էլեկտրոնային սարքերում։ Երկաթի տաքացված լարը թթվածնի մեջ մտցնելիս բուռն այրվում է՝ արձակելով շիկացած շիթեր, իսկ ջրածնի հետ երկաթը չի փոխազդում։
6. Ազոտ (N|Nitrogenium)
Ազատ վիճակում անհամ և անհոտ գազ է, ջրում վատ է լուծվում։ Բնության մեջ ազոտը կազմված է 14N և 15N կայուն նուկլիդներից։ 1772թ-ին Հենրի Կավենդիշը իրականացրել է հետևյալ փորձը, նա բազմիցս օդ է բաց թողել այրվող քարածխի վրա, որի արդյունքում առաջացավ նստվածք, որը Կավենդիշը անվանեց խեղդող օդ։ Ազոտը հայտնագործվել է 1772թ-ին շոտլանդացի գիտնական Դանիել Ռեզերֆորդի կողմից։ Գործարանային պայմաններում ազոտը ստանում են օդից։ Դրա համար օդը սկզբում սառեցնում են, սեխմում և հեղուկ վիճակում ենթարկում թորման։ Ազոտ պարունակում են քարածուխը, նավթը և կենդանի օրգանիզմները։ Բույսերն ազոտը հիմնականում վերցնում են հողից, իսկ կենդանիներն այն ստանում են բույսերից։
7․ Արծաթ (Ag|Argentum)
Այն ազնիվ մետաղ է, գեղեցիկ, սպիտակ և փափուկ։ Այն հայտնի է շատ վաղուց, Եգիպտոսում պեղվել են ավելի քան 6000 տարվա հնություն ունեցող արծաթե զարթեր։ Ավելի ուշ արծաթը օգտագործվում էր որպես մետաղադրամ։ Արծաթից պատրաստված գեղարվեստական առարկաներ են գտնվել նաև Էրեբունիում, Երզնկայում, Արտաշատում Արծաթի հանքաքարի ամենախոշոր հանքավայրերը գտնվում են Մեքսիկայում, Կանադայում, Ճապոնիայում, Իսպանիայում, Չինաստանում ինչպես նաև Հայաստանում։
8․ Ոսկի (Au|Aurum)
Այն դեղնապայլ, գեղեցիկ տեսքով, ազնիվ մետաղ է։ Ոսկին մարդկությանը ամենից վաղ հայտնի մետաղն է։ Այն արդյունահանվում է 38 երկրներից։ Հայաստանում և Արցախում նույնպես կան ոսկու հանքեր։ Մարդկության ողջ պատմության ընթացքում արդյունաբերվել է 150-200․000 տոննա ոսկի։ Ոսկու ամենախոշոր պաշարները գտնվում են մոլորակի միջուկում։ Մաքուր ոսկին օգտագործվում է էլեկտրատեխնիկայում և արվեստում։ Նրա նրբաթերթերն օգտագործվել են հին հայկական մանրանկարչության մեջ, նաև ժամացույցներ զարդարանք և սպասքի առարկաները ոսկեզօծելու համար։
9․ Սնդիկ (Hg|Hydrargyrum)
Սնդիկը սպիտակ, արծաթափայլ, սովորական պայմաններում հեղուկ մետաղ է, նրա գոլորշին չափազանց թունավոր է։ Սնդիկը հայտնի է շատ վաղ ժամանակներից (մ․թ․ա) երկրորդ հազարամյակ (Հնդկաստան, Չինաստան, Եգիպտոս)։ Պարունակվում է հրաբխային լեռնային ապարներում։ Այն լուրջ վնաս է առաջացնում մարդու առողջության և բնության վրա։ Ընկնելով շրջակա միջավայր, այն փոխանցվում է օդային հոսանքներով, այնուհետև կրկին նստում է հողի վրա, հողից էլ անցնում է գետերի, լճերի և օվկիանոսների մեջ։ Սնդիկի նույնիսկ փոքր քանակությունը անցնելով մարդու օրգանիզմ կարող է թունավորել թոքերի, երիկամների, մաշկի և այլ օրգանների վրա և կարող են հանգեցնել մահվան։ Այն օգտագործում են գիտական և չափող սարքեր ստանալու համար։
10․ Յոդ (I|Iodum)
Սովորական պայմաններում յոդը մոխրամանուշակագույն, թույլ մետաղական փայլով բյուրեղական նյութ է։ Այն առաջին անգամ ստացել է Ֆրանսիացի քիմիկոս Բ․ Կուրտուան 1811թ-ին՝ ծովային ջրիմուռներից։ Նրա լուծույթները մանրէասպան են։ Յոդի օրական պահանջը մարդու օրգանիզմում 100-200 մկգ է։ Յոդը պարունակվում է բոլոր հյուսվածքներում, իսկ մարդու օրգանիզմում հիմնականում արտադրվում է վահանագեղձում։ Այն օգտագործում են հիմնականում բժշկության մեջ, որպես հակասնկային, հակաբորբոքային և ցավը մեղմացնող միջոց, նրանով ախտահանում են վերքերը։ Նրա մոլեկուլը երկատոմային է, վատ է լուծվում ջրում։
1.Տեքստի ածականներն, ըստ անհրաժեշտության, դարձրո՛ւ բաղդատական կամ գերադրական աստիճանի (օգտվի՛ր ավելի առավել, պակաս,նվազ, ամենից բառերից ու ամենա-, (ա) գույն մասնիկներից):
Գիտությանը հայտնի շնաձկների 250 տեսակներից խոշորը կետաշնաձուկն է, որը կարող է մինչև 15 մ երկարություն ունենալ: Սպիտակ, վիթխարի շնաձուկը փոքր է, կարող է ունենալ մինչև 11 մ երկարություն: Բայց դրա փոխարեն նա սարսափելի է: Երրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ շնաձկների դեմ պայքարի արդյունավետ միջոցներ բացահայտելու համար քիմիական ավելի քան 70 միացություն փորձարկվեց: Արդյունավետը քացախաթթվային պղինձ պարունակող միացությունն էր. դրանով թունավորված շնաձուկն էլ չի հետաքրքրվում կերով: Բայց ատլանտյան շնաձկների վրա փոձարկված միջոցները արդյունավետ եղան խաղաղօվկիանոսյան տեսակների դեմ օգտագործելիս (շնաձկների մի քանի տեսակների վրա դրանք ընդհանրապես ոչ մի ազդեցություն չունեցան):
Հայտնի ֊ ավելի հայտնի, ամենահայտնի
Խոշոր ֊ ավելի խոշոր, ամենախոշոր
Փոքր ֊ ավելի փոքր, փոքրագույն
Սարսափելի ֊ ավելի սարսափելի, ամենասարսափելի
Արդյունավետ ֊ ավելի արդյունավետ, ամենաարդյունավետ։
9֊րդ դարում խալիֆայության թուլացման պայմաններում, հզորանում են Բագրատունի, Արծրունի, Արցախի և այլ հայկական իշխանությունները։ Բագրատունիները էլ ավելի ազդեցիկ դիրքի հասան։ Աշոտ Բագրատունին 804թ֊ին պաշտոնապես ճանաչվեց Հայոց իշխան, իսկ նրա եղբայրը նշանակվեց սպարապետ։ 826֊851թթ Հայոց իշխանի պաշտոնում Աշոտ Մսակերին հաջորդեց որդին՝ Բագարատ Բագրատունին։ Նա ամբողջ Արմինիայում մեծ հեղինակություն էր վայելում։ Բագարատի մյուս եղբայրը՝ Շիրակի տեր Սմբատն էլ դարձավ Հայոց սպարապետ։ 850թ֊ին Բագարատ Բագրատունու գլխավորությամբ արաբ հարկահավաքին թույլ չտվեցին հատել երկրի սահմանը և հենց այդտեղել վճարեցին հարկերը։ Այդ քայլով Բագարատը անհնազանդություն ցուցաբերեց խալիֆայության նկատմամբ։
850թ֊ին Բագարատը Աշոտ Արծրունու հետ արաբ նվաճողներին դուրս քշեցին Տարոնից, իսկ արաբների մեկ այլ զորախումբ էլ ջախջախվեց Վասպուրականում։ Հայերի այս պայքարը կասեցնելու համար խալիֆայությունը դիմեց պատժիչ միջոցների։ 851թ֊ին Հայաստան ներխուժած արաբական զորախմբի հրամանատար Յուսուֆը խաբեությամբ ձերբակալեց Բագարատին և ուղարկեց խալիֆայություն։ Բագարատի որդիներ Աշոտի և Դավթի գլխավորած սասունցիների ջոկատը Տարոնում հարձակվեց և ոչնչացրեց զավթիչներին։ Յուսուֆը դիմեց փախուիստի և թաքնվեց տեղի Ս. Փրկիչ եկեղեցու գմբեթում։ Սասունցիները գտնելով նրան մահապատժի են ենթարկում։ Հայ ժողովրդի ազատագրական այդ պայքարն արտացոլվել է <<Սասնա ծռեր>> կամ <<Սասունցի Դավիթ>> դյուցազներգությունում։ 852թ֊ին խալիֆը հայ ապստամբների դեմ ուղարկեց իր մոտ ծառայության անցած Բուղա անունով մի քոչվոր ավազակապետի։ Նա հայտնի էր իր դաժանությամբ։ Թշնամու զորքը ջախջախեց շատ հայկական բնակավայրեր և նաև բնակչության մի մասին։ Վասպուրականցիներն Աշոտ Արծրունու գլխավորությամբ հերոսաբար պայքարեցին Բուղայի դեմ։ Պայքարը շարունակեց Աշոտի եղբայրը՝ Գուրգենը։ Բուղայի 15.000֊անոց զորքի դեմ կռվում էր 900 հայ ռազմիկ։ <<Արյան լիճ>> կոչվող լեռնային բարձրադիր վայրում ճակատամարտն ավարտվեց հայերի հաղթանակով և թշնամին փախուստի դիմեց Վասպուրականից։ 853թ֊ին Բուղան մի շարք պարտություններ է կրում Արցախում։ Հայ իշխան Յեսայի Աբու֊Մուսեն մոտ մեկ տարի պայքարեց Բուղայի դեմ։ Բուղան առաջարկեց քաջ իշխանին հանձնվել, սակայն նա մերժում է և շարունակում հաղթական կռիվները։ Ինչպես հաճախ, այս անգամ էլ նենգ թշնամին Խաբեությամբ բանակցելու պատրվակով իր մոտ է հրավիրում իշխանին և ձերբակալում, ապա ուղարկում խալիֆայություն։ Վասպուրականում հայերը հաղթանակներ են տանում արաբների նկատմամբ։ 855թ֊ին Բուղան պարտություններից հետո հետ է կանչվում։ Այդ ժամանակաշրջանում ամեն բան վերականգնվեց և Սմբատ սպարապետի որդին՝ Աշոտ Բագրատունին, 855թ֊ին ճանաչվոց Հայոց իշխան և սպարապետ, իսկ 862թ֊ին՝ Հայոց իշխանաց իշխան։
Սարգիս Գրիգորյան 