1. Ջրածին (H|Hydrogen)
Ջրածինը պարբերական համակարգի առաջին տարրն է։ Այն անգույն է, չունի հոտ և համ։ Առաջին անգամ մաքուր վիճակում ստացել է Հենրի Կավենդիշը 1766թ֊ին։ Այն տիեզերքում ամենատարածված տարրն է։ Երկրի վրա այն գտնվում է հիմնականում միացությունների ձևով։ Ջրածնի ատոմը կազմված է մեկ պրոտոն ունեցող միջուկից և մեկ էլէկտրոնից։ Հանդես է գալիս H² պարզ նյութի ձևով։
2. Ածխածին (C|Carboneum)
Ածխածին քիմիական նշանը՝ C , ատոմային թիվն է 6։ Բնական ածխածինը բաղկացած է 2 կայուն իզոտոպներից՝ ¹²c և ¹³c։ Այն հայտնի է հեռու անցյալից։ Փայտածուխն օգտագործվել է հանքաքարերից մետաղները վերականգնելու համար։ 1789թ֊ին ֆրանսիացի քիմիկոս Ա. Լ. Լավուազիեն հետևություն արեց ածխածնի տարրային հատկությունների մասին։ Ածխածինը մետաղ չե քիմիապես ակտիվ է միայն բարձր ջերմաստիճաններում։
3. Թթվածին (O|Oxygenium)
Այն անգույն, անհոտ և անհամ գազ է։ Ամենատարածված քիմիական տարրն է Երկրի վրա։ Այն մտնում է բոլոր այն նյութերի բաղադրության մեջ, որոնցից կազմված են կենդանի օրգանիզմները, օրինակ՝ մարդու օրգանիզմը պարունակում է մոտավորապես 65% թթվածին։ Ունի 3 կայուն իզոտոպ՝ o¹⁶ , o¹⁷ և o¹⁸ ։ Առաջին անգամ նյութը ստացել է շվեդ գիտնական Շեելեն 1769թ֊ին։
4. Ալյումին (Al|Aluminium)
Ալյումինը պարզ նյութ է, փափուկ, թեթև արծաթսպիտակագույն երանգով մետաղ է։ Այն մոտ 3 անգամ թեթև է երկաթից և պղնձից, սակայն բավական ամուր է։ Ալյումինը հալվում է 600 աստիճան C-ում։ առաջին անգամ ալյումինը ստացել է դանիացի ֆիզիկոս Հանս Էրստեդի կողմից 1825թ-ում և կազմում է երկրակեղևի զանգվածի 7%։
5․ Երկաթ (Fe|Ferrum)
Այն սպիտակ, արծաթափայլ մետաղ է։ Նրա հալման ջերմաստիճանը 1539 աստիճան ցելսիուս է։ Այդ մետաղին բնորոշ են արագ մագնիսանալու և ապամագնիսանալու հատկությունները, ինչը հնարավորություն է տալիս երկաթը լայորեն օգտագործելու էլեկտրատեխնիկայում և էլեկտրոնային սարքերում։ Երկաթի տաքացված լարը թթվածնի մեջ մտցնելիս բուռն այրվում է՝ արձակելով շիկացած շիթեր, իսկ ջրածնի հետ երկաթը չի փոխազդում։
6. Ազոտ (N|Nitrogenium)
Ազատ վիճակում անհամ և անհոտ գազ է, ջրում վատ է լուծվում։ Բնության մեջ ազոտը կազմված է 14N և 15N կայուն նուկլիդներից։ 1772թ-ին Հենրի Կավենդիշը իրականացրել է հետևյալ փորձը, նա բազմիցս օդ է բաց թողել այրվող քարածխի վրա, որի արդյունքում առաջացավ նստվածք, որը Կավենդիշը անվանեց խեղդող օդ։ Ազոտը հայտնագործվել է 1772թ-ին շոտլանդացի գիտնական Դանիել Ռեզերֆորդի կողմից։ Գործարանային պայմաններում ազոտը ստանում են օդից։ Դրա համար օդը սկզբում սառեցնում են, սեխմում և հեղուկ վիճակում ենթարկում թորման։ Ազոտ պարունակում են քարածուխը, նավթը և կենդանի օրգանիզմները։ Բույսերն ազոտը հիմնականում վերցնում են հողից, իսկ կենդանիներն այն ստանում են բույսերից։
7․ Արծաթ (Ag|Argentum)
Այն ազնիվ մետաղ է, գեղեցիկ, սպիտակ և փափուկ։ Այն հայտնի է շատ վաղուց, Եգիպտոսում պեղվել են ավելի քան 6000 տարվա հնություն ունեցող արծաթե զարթեր։ Ավելի ուշ արծաթը օգտագործվում էր որպես մետաղադրամ։ Արծաթից պատրաստված գեղարվեստական առարկաներ են գտնվել նաև Էրեբունիում, Երզնկայում, Արտաշատում Արծաթի հանքաքարի ամենախոշոր հանքավայրերը գտնվում են Մեքսիկայում, Կանադայում, Ճապոնիայում, Իսպանիայում, Չինաստանում ինչպես նաև Հայաստանում։
8․ Ոսկի (Au|Aurum)
Այն դեղնապայլ, գեղեցիկ տեսքով, ազնիվ մետաղ է։ Ոսկին մարդկությանը ամենից վաղ հայտնի մետաղն է։ Այն արդյունահանվում է 38 երկրներից։ Հայաստանում և Արցախում նույնպես կան ոսկու հանքեր։ Մարդկության ողջ պատմության ընթացքում արդյունաբերվել է 150-200․000 տոննա ոսկի։ Ոսկու ամենախոշոր պաշարները գտնվում են մոլորակի միջուկում։ Մաքուր ոսկին օգտագործվում է էլեկտրատեխնիկայում և արվեստում։ Նրա նրբաթերթերն օգտագործվել են հին հայկական մանրանկարչության մեջ, նաև ժամացույցներ զարդարանք և սպասքի առարկաները ոսկեզօծելու համար։
9․ Սնդիկ (Hg|Hydrargyrum)
Սնդիկը սպիտակ, արծաթափայլ, սովորական պայմաններում հեղուկ մետաղ է, նրա գոլորշին չափազանց թունավոր է։ Սնդիկը հայտնի է շատ վաղ ժամանակներից (մ․թ․ա) երկրորդ հազարամյակ (Հնդկաստան, Չինաստան, Եգիպտոս)։ Պարունակվում է հրաբխային լեռնային ապարներում։ Այն լուրջ վնաս է առաջացնում մարդու առողջության և բնության վրա։ Ընկնելով շրջակա միջավայր, այն փոխանցվում է օդային հոսանքներով, այնուհետև կրկին նստում է հողի վրա, հողից էլ անցնում է գետերի, լճերի և օվկիանոսների մեջ։ Սնդիկի նույնիսկ փոքր քանակությունը անցնելով մարդու օրգանիզմ կարող է թունավորել թոքերի, երիկամների, մաշկի և այլ օրգանների վրա և կարող են հանգեցնել մահվան։ Այն օգտագործում են գիտական և չափող սարքեր ստանալու համար։
10․ Յոդ (I|Iodum)
Սովորական պայմաններում յոդը մոխրամանուշակագույն, թույլ մետաղական փայլով բյուրեղական նյութ է։ Այն առաջին անգամ ստացել է Ֆրանսիացի քիմիկոս Բ․ Կուրտուան 1811թ-ին՝ ծովային ջրիմուռներից։ Նրա լուծույթները մանրէասպան են։ Յոդի օրական պահանջը մարդու օրգանիզմում 100-200 մկգ է։ Յոդը պարունակվում է բոլոր հյուսվածքներում, իսկ մարդու օրգանիզմում հիմնականում արտադրվում է վահանագեղձում։ Այն օգտագործում են հիմնականում բժշկության մեջ, որպես հակասնկային, հակաբորբոքային և ցավը մեղմացնող միջոց, նրանով ախտահանում են վերքերը։ Նրա մոլեկուլը երկատոմային է, վատ է լուծվում ջրում։
Սարգիս Գրիգորյան 