Սուն Յաթ Սեն — Չինացի հեղափոխական է, «Գոմիդան» կուսակցության հիմնադիրն է, նա ամենահայտնի չին քաղաքական գործիչներից մեկն է։ 1940թ․ Սուն Յաթ Սենը հետմահու ստացավ «ազգի հայր» տիտղոսը։
Սուն Յաթ-Սենը ծնվել է նոյեմբերի 12-ին, 1866 թ: Ծնվելուց ստացել է Վեն անունը: Հետագայում հայտնի էր Սուն Վեն և Սուն Չունշան անուններով: Մի քանի տարի հաճախեց տեղի դպրոցը, իսկ հետո գնաց Գավայի, որտեղ ավելի շուտ գնացել էր իր ավագ եղբայրը: Գանոլուլում սովորել է բժշկական քոլեջում: 1833 թվականին վերադարձավ Չինաստան:
1892 թվականին ավարտել է Հոնգոնկգի բժշկական համալսարանը: 1894 թվականին ստեղծել է Սինչժունհոյ հեղափոխական կազմակերպությունը՝ <<Չինաստանի վերածննդի միություն>>։ Անհաջող փորձից հետո վերածնունդը Սուն Յաթ-Սենը արտագաղթեց և ճամփորդեց Եվրոպայում, Ամերիկայում, Կանդայում և Ճանպոնիայում, հավաքելով գումար հեղափոխական պայքարի համար: 1905 թվականին Տոկիոյում նրա գլխավորությամբ ստեղծվել է Տունմենհոյ հեղափոխական կազմակերպությունը:
Ուչանի ապստամբության հաղթանակից հետո 1911 թվականին Սուն Յաթ-Սենը վերադարձավ Չինաստան և ընտրվեց Չինաստանի հանրապետության ժամանակավոր նախագահ, բայց շուտով ստիպված էր թողնել այդ պաշտոնը Շիկայի օգտի համար: 1912 թվականին ստեղծեց Գոմնիդանի կուսակցություն: 1913 թվականին Սուն Յաթ-Սենը հայտարարեց երկրորդ հեղափոխության սկիզբը, բայց դիմադրեց ֆիասկո և փախավ Ճապոնիա:
1922 թվականին բախում ունեցավ Չեն Ցզունմինիի հետ: 1923 թվականին Սուն Յաթ-Սենը հայտարարում է Կանտոնական ղեկավարությանը և, որպեսզի հանադարտեցնի Ճապոնիայի զայրույթը և միացնի Չինաստանը, գնում է քննարկման կոմունիստների հետ հուսալով, որ ռազմական աջակցություն կստանա: Համարում էր իր նպատակը ստեղծել հզոր պետություն, որը կարող է զբաղեցնել գերտերությունների շարքերում իր տեղը:
Սուն Յաթ-Սենը մահացել է քացկեղից մարտի 12-ին, 1925 թվականին Պեկինում: Համաձայն նրա վերջին ցանկության, նա թաղվել է Ցզիցզինշան սարում Նանկինում:
Քաղաքական հայացքները
Քաղաքականության պատմության մտքերում Սուն Յաթ-Սենը հայնի է իր երեք ազգային սկզբունքների ուսուցմամբ և հինգ լիազորությունների սահմանադրությամբ: Երեք ազգային սկզբունքներ միտքը կայանում էր ազգայնականության, ժողովրդավարության, ազգային վիճակի մասին: Միտքը հինգ ճյուղերի կառավարության մասին կայանում էր իդեալական ժողովրդավարական պետություն, ճյուղերը հետևյալն են՝ օրենսդիր, դատական, գործադիր, ընտրովի և վերահսկող:
Սուն Յաթ-Սենին նույնիսկ համեմատում են փառահեղ Կոնֆուցինի հետ և Մեն-Ցզիի: Ասում են, որ նրանք պարզապես հավատում էին, որ նրանց համոզմունքները Չինաստանը փրկելու համար անբավարարությունից ճիշտ էին: Բայց ո՛չ Կոնֆունցին, ո՛չ Մեն-Ցզին չկարողացան իրականցնել իրենց մտածածները աշխատանքում:
Սուն Յաթ-Սենը դեմ էր դուրս եկել Չինաստանի պատմությանը ոչ, թե մտածողի, այլ քաղաքական գործչի դերով: Նրան նունիսկ անվանում են <<Կոնֆունցի իրական քաղաքականության մեջ>>: Սուն Յաթ-Սենը աշխատում էր նրա վրա, որ Չինաստանում լիներ տնտեսական ռեֆորմ: Նաև Սուն Յեթ-Սենը հաճախ ասում էր, որ պետք է նոր հասկացությունների անցնել:
Սուն Յաթ-Սենը գիտեր, որ միայն նոր հարաբերությունները կարող են հեղափոխել Չինաստանը, և նա միշտ ձգտում էր դրան:
Սարգիս Գրիգորյան 