День: 27 февраля 2020

Հայոց դպրոցի բուն պատմությունն անխզելիորեն կապված է գրերի ստեղծման հետ։ Մեսրոպ Մաշտոցը, Սահակ Պարթև կաթողիկոսի աջակցությամբ, հայ գրերն ստեղծելուց հետո ձեռնամուխ է լինում կրթատներ հիմնելու գործին։ Առաջին դպրոցը՝ վարդապետարանը, բացվել է Վաղարշապատում։ Սկզբնական շրջանում դասավանդվել են Սուրբ գիրքը, վարքաբանություն և եռյակ գիտությունները (քերականություն, ճարտասանություն, դիալեկտիկա), հետագայում նաև աստղաբաշխություն, բարոյագիտություն, թվաբանություն և այլ առարկաներ։ Դպրոցը պատրաստել է ուսուցիչներ, քարոզիչներ և եկեղեցական գործիչներ, որոնք լուսավորական գործունեության էին մեկնում Հայաստանի տարբեր գավառները։ Այստեղ սովորելու և կատարելագործվելու էին գալիս Հայաստանի տարբեր վայրերից։

Դպրոցը հատկապես ծաղկում է ապրել Ղազար Փարպեցու ուսումնապետության ժամանակ։ Հատուկ ուշադրություն է նվիրվել սաների ֆիզիկական դաստիարակությանը (մարզանք, խաղ, ձիավարժություն, զինավարժություն ևն)։

Մեսրոպ Մաշտոցը ծնվել է ազնվական ընտանիքում («Անատի տնից» ըստ Անանիա Շիրակացու) `Տարոնի Հացեկաց բնակավայրում (նույնացվում է որպես Մուշի դաշտավայրի Հացիկ գյուղ), և մահացավ Վաղարշապատում: Նա Վարդանի անունով մարդու որդին էր: Կորյունը, նրա աշակերտն ու կենսագրագետը, պատմում են, որ Մաշտոցը (իր աշխատանքում չի նշում անունը Մեսրոպ) ստացել է լավ կրթություն և տիրապետել է հունարեն և պարսկական լեզուներին: Իր բարեպաշտության և սովորելու շնորհիվ Մեսրոպը նշանակվեց Խոսրով IV թագավորի քարտուղար: Նրա պարտականությունն էր հունարեն և պարսկական կերպարներով գրել սուվերեն հրամաններն ու խմբագրությունները:

Աստծո ծառայության համար թողնելով դատարանը, նա վերցրեց սուրբ պատվերները և ընտրված մի քանի ընկերների հետ հեռացավ վանք: Այնտեղ, ասում է Կորյունը, նա գործադրեց մեծ խստություններ ՝ դիմանալով քաղցին ու ծարավին, ցրտին ու աղքատությանը: Նա ապրում էր բանջարեղենի վրա, հագնում էր մազերի վերնաշապիկ, քնում էր գետնին և հաճախ ամբողջ գիշերներ էր անցկացնում աղոթքի և Սուրբ Գրությունների ուսումնասիրության մեջ: Այս կյանքը նա շարունակեց մի քանի տարի: Հայաստանը, այդքան ժամանակ հռոմեացիների և պարսիկների ռազմաճակատը, կորցրեց իր անկախությունը 387 թվականին և բաժանվեց Բյուզանդական կայսրության և Պարսկաստանի միջև, որի շուրջ վերջին հինգերորդը տրվեց մոտ հինգ հինգերորդը: Արևմտյան Հայաստանը ղեկավարում էին բյուզանդական գեներալները, մինչդեռ հայ թագավորը ղեկավարում էր, բայց միայն որպես ֆեոդորական, Պարսից Հայաստանի վրա: Եկեղեցին, բնականաբար, ազդեցություն ունեցավ այս բռնի քաղաքական փոփոխությունների վրա, չնայած քաղաքացիական անկախության կորուստը և տարածքի բաժանումը չէին կարող ոչնչացնել դրա կազմակերպումը կամ ենթարկվել նրա ոգուն: Հալածանքները դա միայն ավելի մեծ աշխուժություն առաջացրին և արդյունք ունեցան հոգևորականներին, ազնվականներին և հասարակ ժողովրդին ավելի մոտեցնելուն: Այս շրջանի հիմնական իրադարձությունները հայկական այբուբենի գյուտն են, պատարագի վերանայումը, եկեղեցական և ազգային գրականության ստեղծումը և հիերարխիկ հարաբերությունների ճշգրտումը: Այս գործին յայտնի կերպով կապւում են երեք տղամարդ ՝ Մեսրոպը, Իսահակ Պատրիարքը և Վրամշապուհ թագավորը, որը 389-ին յաջորդեց իր եղբօր Խոսրով IV- ին: 394 թ., 394 թ. Աստծո խոսքը հեթանոս կամ կիսաան հեթանոս ժողովրդին:

Սամուրայը ժառանգական ռազմական ազնվականությունն էր և միջնադարյան և վաղ ժամանակակից Ճապոնիայի սպայական կաստա-ն ՝ 12-րդ դարից մինչև 1870-ական թվականներին դրանց վերացումը: Նրանք Դեյմիոյի (մեծ ֆեոդալային հողատերերի) լավ վարձատրվող պահապաններն էին: Նրանք ունեին բարձր հեղինակություն և հատուկ արտոնություններ, ինչպիսիք էին ՝ երկու սուր կրելը: Նրանք մշակում էին մարտական առաքինությունների բուշիդոյի կոդերը, ցավից անտարբերությունը և անսասան հավատարմությունը ՝ ներգրավվելով տեղական շատ մարտերում: Խաղաղ Էդոյի ժամանակաշրջանում (1603-1868) նրանք դարձան դայմիոյի կալվածքների տնտեսավարողներն ու պալատները ՝ ձեռք բերելով կառավարման փորձ և կրթություն: 1870-ականներին նրանք կազմում էին բնակչության 5% -ը: Մեյջի հեղափոխությունն ավարտեց նրանց ֆեոդալական դերերը և նրանք անցան մասնագիտական և ձեռնարկատիրական դերերի: Նրանց հիշողությունը և սպառազինությունը մնում են նշանավոր ճապոնական ժողովրդական մշակույթում:

Ատոմ,մոլեկուլ:Պարզ և բարդ նյութեր:
Հին Հունաստանի հռչակավոր փիլիսոփա Դեմոկրիտոսը դեռևս 2500 տարի առաջ եզրակացրեց՝ բոլոր նյութերը կազմված են մանրագույն, անտեսանելի, հավերժ շարժման մեջ գտնվող մասնիկներից: Այդ մասնիկները հույն փիլիսոփաներն անվանեցին ատոմներ(ատոմոս բառը հունարենից թարգմանաբար նշանակում է անբաժանելի): Ժամանակակից ֆիզիկոսները հաստատեցին, որ ատոմները թեև անզեն աչքի համար տեսանելի չեն, բայց իրականում գոյություն ունեն: Ատոմ անվանումը զուտ պատմական է: XX դարում ֆիզիկոսներն ապացուցել են, որ ատոմը ֆիզիկական ճանապարհով կարելի է բաժանել այսպես կոչված տարրական մասնիկների և ստանալ ատոմային էներգիա: Հաստատվել է, որ ատոմը ֆիզիկապես բաժանելի է: Այդ խնդրի ուսումնասիրությամբ զբաղվում է ֆիզիկան: Քիմիան ուսումնասիրում է նյութերն ու քիմիական ռեակցիաները, որոնցում ատոմները չեն բաժանվում: Ատոմները նյութի փոքրագույն, քիմիապես անբաժանելի մասնիկներն են,էլեկտրաճեզոք են:Ներկայումս հայտնի է 117 քիմիական տարր: Երկրի վրա և տիեզերքում հայտնա-բերվել է 92 տեսակի ատոմ, որոնք միմյանցից տարբերվում են կառուցվածքով, չափերով և զանգվածով: Մնացած 25-ը ստացվել են արհեստական ճանապարհով՝ տարբեր ֆիզիկական եղանակներով: Դրանք անկայուն են և փոխարկվում են մեկը մյուսի: Տարբեր տեսակի ատոմների մասին տեղեկություններն ընդհանրացված են Ջոն Դալթոնի մշակած ատոմային տեսության մեջ: Այդ տեսության էությունը հետևյալն է.                                                                                                                                       
 

Ատոմա-մոլեկուլային տեսություն

1.Գոյություն ունեն մոլեկուլային,ատոմային և իոնային կառուցվածքով նյութեր:

 2. Մոլեկուլը նյութի փոքրագույն մասնիկն է,որը պահպանում է նյութի հատկությունները:

3. Մոլեկուլները կազմված են ատոմներից:
4.Ատոմը հունարենից թարգմանվում է անբաժանելի:
5.Ֆիզիկական երևույթների ժամանակ և ատոմները և մոլեկուլները պահպանվում են,քիմիական երևույթների ժամանակ մոլեկուլները քայքայվում  են,ատոմները պահպանվում են:
6. Ատոմները քիմիապես անբաժանելի մասնիկներ են:
7.և մոլեկուլները և ատոմները գտնվում են անընհատ շարժման մեջ:
8.Քիմիական տարրը միատեսակ հատկություններով օժտված ատոմների որոշակի տեսակ է:
9.Միևնույն տեսակի կամ տարրի ատոմների միացումից առաջանում են պարզ նյութեր,երկու և ավելի տեսակի ատոմների կամ տարրերի միացումից` բարդ նյութեր:

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Բացատրե՛ք «ատոմ» բառի իմաստը և տվե՛ք նրա սահմանումը:

Ատոմը դա նյութի փոքրագույն մասնիկն է, որը թարգմանաբար նշանակում է «անբաժան»

2. Պատկերացրե՛ք, որ ձեր ձեռքին կախարդական փայտիկ է, և դուք փոխարկում եք ա) քարը` ավազի, բ) թթվածինը` օզոնի, գ) սառույցը` գոլորշու: Ո՞ր դեպքում եք դուք քիմիական փոխարկում կատարել:

Տարբերակ (բ) քանի որ առաջանում են նոր նյութեր

3. Հետևյալ նյութերից որո՞նք են պարզ` ջուր, օզոն, պղինձ, թթվածին, ազոտ:

Ջուրը և թթվածինը, քանի որ նրանց բաղադրության մեջ կա ընդամենը մի նյութ (Ազոտ|N) (Թթվածին|O)

4. Լրացրե՛ք բաց թողած բառը. «Քիմիական տարրը միատեսակ հատկություններով օժտված ատոմների որոշակի տեսակ է»:

5. Ո՞ր պնդումն է վերաբերում 1. պարզ նյութին, 2. բարդ նյութին. ա) ջուրը կազմված է ջրածնի և թթվածնի ատոմներից,բ) մեխը պատրաստված է երկաթից,գ) ածխաթթու գազը կազմված է ածխածնի և թթվածնի ատոմներից,դ) մատիտի գրաֆիտը կազմված է ածխածնի ատոմներից,ե) շաքարը կազմված է ածխածնի, թթվածնի և ջրածնի ատոմներից:

Պարզ նյութեր — բ), դ)

Բարդ նյութեր — ա), գ), ե)