Արաբական խալիֆայությունը կազմեց մեկ ընդհանուր վարչաքաղաքական միավոր՝ Արմինիյա անունով և նրա կենտրոնը Դվինն էր։ Հայ եկեղեցին այդ ծանր շրջանում շարունակում էր իր ազգապահպան գործունեությունը։ Արմինիայի առաջին արաբ ոստիկանի դաժան հարկահանության և կրոնական հալածանքներին հայերը 703թ֊ին պատասխանեցին ապստամբությամբ։ Այն ղեկավարում էր Հայոց իշխան Սմբատ Բագրատունին։ Հայկական 2000֊անոց զորքը հանդիպում է 5000֊անոց զորքին։ Արաքսի հովտում՝ Վարդանակերտ ավանում, հայկական զորքը լուսաբացին գրոհում է թշնամու դիրքերը։ Ջախջախված արաբները փախուստի են դիմում դեպի գետ։ Արաքսի մակերևույթի սառույցը ջարդվում է և արաբներից շատերը խեղդվում են գետում։
Խալիֆի հրամանով արաբ կառավարիչը 705թ֊ին ռոճիկ վճարեկու պատրվակով բազմաթիվ հայ նախարարների կանչում է իր մոտ։ Նրանց զինաթափում է և փակելով Նախիջևանի ու Խրամի եկեղեցիներում ողջակիզում է։ Այս գազանային ոճրագործությունը հիշատակվում է որպես կրակի տարի։ 8֊րդ դարի 20֊ական թվականներին ավելի է սաստկանում խալիֆայության ճնշումը։ 725թ֊ին հայ ժողովրդի վիճակը գնալով ծանրանում է։ Գանձվող ծխահարկը փոխարինվում է գլխահարկով։ Հայ նախարարների տիրույթների մի մասը արաբները բռնազավթում էին, իսկ քրիստոնեաները ենթարկվում էին կրոնական բռնությամբ։ 774֊775թթ֊ին արաբական խալիֆայության դեմ բռնկվում է հզոր մի ապստամբություն, այն ղեկավարում է Արտավազդ Մամիկոնյանը։ Նա խորամանկությամբ Դվինում գտնվող արաբներից զենք էր ձեռք բերել իբրև թե խալիֆայության թշնամիների դեմ կռվելու համար։ Այդ զենքով նա Շիրակում զինում է իր զինվորներին և հարձակվում արաբ գլխավոր հարկահանի վրա։ Խլելով հավաքված ամբողջ հարկը՝ իր ընտանիքով և զինակից նախարարներով Արտավազդը հեռանում է։ Ապստամբներին դրանից հետո ղեկավարում է Մուշեղ Մամիկոնյանը, զորքերի թիվը հասնում է 5000֊ի։ 775թ֊ի ապրիլին Արձնի գյուղի մոտ տեղի է ունենում վճռական ճակատամարտը, սկիզբը բարեհաջող էր հայ մարտիկների համար։ Նրանք հերոսաբար կռվում էին, սակաւն ուժերը բավարար չեին քանի որ թշնամու զորքը թվով 6 անգամ ավել էր։ Հայրենիքի ազատության համար իրենց կյանքը զոհաբերում են Բագրատունյաց, Մամիկոնյան, Գնունյաց տոհմերից նախարարներ, ինչպես նաև բազմաթիվ մարտիկներ։
Սարգիս Գրիգորյան 